foto door @liammcclain
Van restmateriaal tot duurzame keramiek
Klei uit een nieuwe wijk in Leeuwarden. Glas uit oude zonnepanelen. Zeewier, stro en koperdraad. Waar een ander afval ziet, proberen wij een kans te zien.
Bij keramiek worden een hoop energie en grondstoffen verbruikt. Er gaat een hoop gas en stroom op aan het stoken, in de oven komen gassen vrij en voor klei en glazuur worden grondstoffen gewonnen, vaak in het buitenland.
Tegelijk zien we dat zowel wij als onze cursisten, studenten en deelnemers enorm om de natuur en het milieu geven en vaak ook om sociale waarden als het aankomt op waar stoffen gewonnen worden.
Met liefde voor de aarde; lokaal en circulair. Voor ons is dat geen losse slogan maar een zoektocht die wij dagelijks doen.
In ons atelier werken we al ruim tien jaar aan duurzame keramiek, met onze cursisten en samen met bedrijven, musea en andere makers. We blijven ontdekken en experimenteren, op zoek naar vervangers en interessante toevoegingen.
eerste foto door @liammcclain
Klei uit onze eigen stad
Waar vroeger de Middelsee lag om Leeuwarden heen, groeit nu een nieuwe wijk. Die zeearm sneed Friesland ooit in tweeën, en Leeuwarden lag aan de oever. In de middeleeuwen werd hij ingedijkt en eeuwenlang graasden er koeien. Nu komt er bij het bouwen volop klei vrij en hebben we toegang tot klei diep in de grond.
Het is knipklei: zware, ijzerrijke zeeklei; de Friese terracotta. Dezelfde klei waar Friese steenbakkers vroeger hun rode bakstenen van maakten. Uit de grond komt hij grijs, door organisch materiaal en door ijzer dat nog niet met zuurstof heeft gereageerd. In de oven verbranden de organische stoffen en oxideert het ijzer tot ijzeroxide. Dan kleurt hij warmrood tot diepbruin, soms met lichte vlekken. Omdat er nauwelijks kalk in zit, wordt hij niet geel zoals veel Hollandse rivierklei.
Wij graven de klei zelf op. In het atelier laten we hem drogen, weken we hem in water tot hij vanzelf uit elkaar valt, zeven we de stenen en wortels eruit en laten we hem opstijven op gipsplaten. Pure Middelsee-klei is lastig voor gebruiksgoed. Hij heeft een smal sintertraject: binnen een klein temperatuurbereik gaat hij van te zacht gebakken naar gesmolten. Daarom experimenteren we met toevoegingen en samenstellingen, op zoek naar de juiste klei om op steengoedtemperatuur te stoken. Zo brengen we duurzaamheid ‘lokaal’ en duurzaamheid ‘gaat lang mee’ bij elkaar.
In onze 3-daagse “Wilde klei graven” ga je dit zelf doen en ervaren, en leer je over de klei zelf en hoe je deze goed verwerkt.
derde foto door @liammcclain
Kunnen jullie hier iets mee?
Met die vraag komen bedrijven bij ons. Ze hebben een reststroom en willen weten of daar keramiek van te maken is. Ze komen voor onze kennis: wat zit erin, hoe gedraagt het zich in de oven en is het veilig?
Zo vroeg de lokale afvalverwerker Omrin ons wat we konden met het glas uit afgedankte zonnepanelen. Zonnepanelen zijn fantastisch maar bestaan ook uit een hoop onderdelen die nauw verlijmd met elkaar zijn: glas, kunststof, siliciumcellen en metaal. Door de energietransitie komen er steeds meer van het dak, en daarmee groeit ook de berg afval.
Glas is een van de bouwstenen van glazuur: het brengt silica, natrium en calcium mee. Zonnepaneelglas is extra helder kalknatronglas met weinig ijzer. We vermaalden het tot poeder, zeefden het en roerden het door ons eigen glazuur. In de oven smelt het fijnste glas op in het glazuur; grovere korrels blijven zichtbaar als lichte, ijsachtige spikkels die het beste tot hun recht komen op donkere klei.
Het blijft een experiment, en niet zonder reden. Zonnepaneelglas kan antimoon bevatten, een giftig metaal dat aan het glas wordt toegevoegd om het beter te laten presteren. Daarom gebruiken we dit glazuur puur decoratief en nooit op servies.
Een oven in de oven
Een saggar is een afgesloten pot van vuurvaste klei. Het woord komt waarschijnlijk van het Engelse safeguard: bescherming. Eeuwenlang beschermden pottenbakkers hun werk ermee tegen vlammen, as en rook in houtgestookte ovens. Wij draaien dat om en stoppen er juist materiaal bij dat rookt en verbrandt.
We pakken het werk in met restmateriaal: stro, zeewier, koffiedik, schillen of ander organisch materiaal. Alles wat anders in de groenbak verdwijnt. We sluiten de pot en zetten het geheel in de elektrische oven. Zo bootsen we een pitfire na, een stook in een kuil in de grond.
Tijdens de stook verbranden en verkolen de restjes. Hun rook, zouten en dampen tekenen zich af op de klei: blosjes, rookwolken en grillige lijnen. We stoken lager dan voor glazuur, anders is alles al opgebrand voordat het iets heeft achtergelaten.
Openmaken blijft het mooiste onderdeel. Geen stuk wordt hetzelfde. Saggarstook is een vast onderdeel van ons atelier en onze collectie geworden. In onze cursusreeksen plannen we een saggarstook zodra een groep eraan toe is, en binnenkort staat ook de losse saggarworkshop online.
Meer lezen? Saggar Firing in an Electric Kiln van Jolanda van de Grint.
Wat gebeurt er als…?
In ons atelier groeit een verzameling proeftegels. Metaal, glas, as, schelpen en wat we verder tegenkomen: elk proefplaatje is een experiment.
Sommige restjes leggen we zo op het glazuur, andere malen we fijn en mengen we erdoorheen. Elke proef bakken we op aardewerk én op steengoed. Dan zie je pas hoe anders hetzelfde materiaal reageert in een hetere oven.
Voor onze workshop restglazuren hebben we een eigen werkwijze ontwikkeld die het toegankelijk maakt, ook zonder veel technische kennis. In de workshop duiken we er dieper in.
Van as tot glazuur
In de Blokhuispoort staat een houtoven voor de verwarming. De as die daarin achterblijft kunnen wij goed gebruiken. Een asglazuur is één van de oudste manieren om een scherf waterdicht te maken.
Daarmee doen we iets heel ouds. Asglazuur is ruim 3500 jaar oud en was het eerste glazuur van Oost-Azië. In China ontstond het bij toeval in houtgestookte ovens: de as dwarrelde op de potten en smolt daar tot een glanzend laagje. In houtas zit van nature kalk en kalium, precies wat een glazuur nodig heeft om te smelten.
Elke as is anders. Welk hout er gestookt is, bepaalt wat er in de oven gebeurt. Zo draagt de warmte van de Blokhuispoort bij aan onze asglazuren.
En we experimenteren zelfs met bodemas: wat overblijft als restafval wordt verbrand. Dat doen we niet alleen. We werken samen met de Reststoffen Energie Centrale (REC) van Omrin in Harlingen.
En wat overblijft, gaat terug
Al onze restklei gaat door de kleipers en wordt weer verse klei. Afsnijdsels, ongebakken potjes die het niet gehaald hebben, de restjes uit de opvangbakken van de draaischijven: niets gaat weg. Zolang het niet gebakken is kun je klei in principe oneindig herwaarderen. Onze cursisten werken dus gewoon met gerecyclede klei.
Ook met glazuur gooien we niets weg. Restjes, oude emmers en het slib uit de spuitcabine verzamelen we, zeven we en maken we opnieuw tot glazuur. Elke batch is net anders, en dat is precies de charme.
Zelf experimenteren?
Kies de workshop die bij je past.
Workshop restglazuren
Neem gerust je eigen restmateriaal mee: as uit je kachel, schelpen van het strand, koperdraad uit een oude lamp. Je hoeft geen glazuurchemicus te zijn. We beginnen bij wat je meeneemt en zoeken samen uit wat het doet. Zo krijgt je glazuur naast een chemische ook een biografische laag.
Wilde klei graven
In drie dagen graaf je zelf klei in Middelsee, leer je hoe klei ontstaat en waar de kleur vandaan komt, en verwerk je je eigen klei in het atelier.
Saggar stoken
Je pakt je eigen werk in met restmateriaal zoals stro, zeewier en koffiedik, en stookt het in een saggar in de elektrische oven.
Binnenkort online.
Boek je workshop hieronder
NB: na aanmelding ontvang je altijd een bevestiging in je mailbox. Graag checken (komt soms in de spam terecht)!
Lees onze Algemene Voorwaarden en Privacyverklaring.
Heb je zelf een restmateriaal waar wij iets mee kunnen? Mail ons.





